. . . Tweedelijnszorg en alcoholproblematiek

De tweedelijnszorg, waaronder ziekenhuizen en de ggz, is een belangrijke vindplaats voor mensen met alcoholproblematiek. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat alcoholproblematiek vaker voor komt bij ziekenhuispatiënten dan bij de algemene bevolking en dat alcoholgebruik allerlei gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Ook gaat problematisch alcoholgebruik vaak gepaard met andere psychische stoornissen, wat het complex maakt deze separaat van elkaar te identificeren en behandelen. Om gezondheidsschade te minimaliseren en de kans op herstel en een succesvolle behandeling aanzienlijk te verhogen, is vroegsignalering van alcoholproblematiek in de tweedelijnszorg van groot belang.

Wat is alcoholproblematiek?

Er bestaan verschillende manieren om alcoholproblematiek te classificeren en te duiden. Een veelgebruikte classificatie is die van de DSM-5, welke stelt dat er sprake is van een stoornis in het gebruik van alcohol bij een problematisch patroon van alcoholgebruik dat leidt tot klinisch significante beperkingen of lijdensdruk. De DSM-5 werkt met in totaal 11 criteria, waarbij sprake is van een lichte stoornis als 2 of 3 criteria in het afgelopen jaar aanwezig waren. Bij 3 of 4 criteria spreekt men van een matige stoornis in het gebruik van alcohol, bij 6 of meer van een ernstige stoornis.

Naast een stoornis kan er ook sprake zijn van problematisch alcoholgebruik. Bij problematisch alcoholgebruik is er sprake van een drinkpatroon waarbij er lichamelijke, mentale of sociale problemen worden veroorzaakt door het alcoholgebruik. De hoeveelheid alcoholgebruik is hierbij niet leidend voor diagnose. Tot slot bestaan er verschillende screeningsinstrumenten waarbij specifieke afkapwaarden een indicatie geven voor het niveau van risico op alcoholproblematiek. Lees verder over de verschillende screeningsinstrumenten.

Wat is het belang van vroegsignalering?

De tweedelijnszorg, waaronder ziekenhuizen en de ggz, is een belangrijke vindplaats voor mensen met alcoholproblematiek. Uit onderzoek blijkt dat alcoholproblematiek vaker voorkomt bij ziekenhuispatiënten dan bij de algemene bevolking. Ook kan alcoholgebruik veel gezondheidsrisico’s opleveren voor de patiënt. Zo kan alcoholgebruik het risico op verschillende soorten kanker en hart- en vaatziekten verhogen en verhoogt alcoholgebruik het risico op complicaties na een operatie. Omdat alcoholgebruik het risico op bepaalde aandoeningen verhoogt, worden mensen met somatische klachten bijvoorbeeld opgenomen op de Maag Darm Lever afdeling (MDL) of op de Spoedeisende Eerste Hulp (SEH) bij een alcoholintoxicatie of gezondheidsschade secundair aan problematisch alcoholgebruik (bijvoorbeeld een fractuur na een val).

Daarnaast kan alcoholgebruik allerlei mentale en psychosociale problemen veroorzaken. Ook gaat problematisch alcoholgebruik vaak gepaard met andere psychische stoornissen, wat het complex maakt om deze separaat van elkaar te identificeren en behandelen.

Om gezondheidsschade te minimaliseren en de kans op herstel en een succesvolle behandeling aanzienlijk te verhogen, is vroegsignalering van alcoholproblematiek in de tweedelijnszorg van groot belang. Door vroegsignalering kunnen eventuele problemen in een vroeg stadium worden herkend en kan de patiënt een korte interventie ondergaan of worden doorverwezen naar specialistische zorg bij zwaardere problematiek.

Hoe kun je alcoholproblematiek herkennen?

Screening 

In de tweedelijnszorg kan alcoholproblematiek aan de hand van screeningsinstrumenten worden herkend. Er zijn meerdere screeningsinstrumenten beschikbaar zoals de Alcohol Use Disorder Identification Test (AUDIT), de Fast Alcohol Screening Test (FAST), CAGE-test etc. In de tweede lijn wordt de AUDIT (of de verkorte versie de AUDIT-C) aangeraden als eerste keus voor het herkennen van alcoholmisbruik en –afhankelijkheid.

Signalen om door te vragen

Daarnaast wordt er volgens de richtlijnendatabase van de Federatie Medisch Specialisten aangeraden om naar het alcoholgebruik van de patiënt te vragen als die één of meer van de volgende signalen vertoont::

  • psychische of sociale problemen vaak gecombineerd met slaapproblemen;
  • de aanwezigheid van een alcoholgeur of sterke geuren ter maskering;
  • frequent gebruik van en verzoek om tranquillizers en hypnotica;
  • klachten over moeheid, malaise, tremoren, palpitaties of overmatig transpireren, maag-darmklachten, zoals refluxklachten en diarree;
  • frequente bezoeken aan eerste hulp van een ziekenhuis of op het spreekuur.

Gesprek en interventie

In de tweede lijn is screening aan de hand van bovenstaande vragenlijsten een goede start. Als er uit de screening komt dat er mogelijk sprake is van een alcoholprobleem dan kan motiverende gespreksvoering en een korte interventie een tweede stap zijn. Zo’n korte interventie kan bestaan uit onder andere motiverende gespreksvoering of een adviesgesprek. Motiverende gespreksvoering is een veelgebruikte gesprekstechniek bedoeld voor leefstijlinterventies. Hierbij probeert de gespreksleider het gesprek zo te voeren dat de patiënt erkent dat er een probleem is. Daarna is het doel om de patiënt onder woorden te laten brengen wat hem zou kunnen motiveren om te veranderen. De GGZ Ecademy heeft een leertraject beschikbaar voor motiverende gespreksvoering.

Bij lichtere gevallen kan er ook doorverwezen worden naar de huisarts die vervolgens een korte interventie kan toepassen. Ook kan de patiënt worden doorverwezen naar een online zelfhulp tool. Voor patiënten met zwaardere problemen kunnen ook een kortdurende behandeling of een doorverwijzing naar een gespecialiseerde behandeling worden overwogen (zie handreiking Tweede lijn). Voor het bespreekbaar maken van alcoholproblematiek biedt de KNMG de e-learning ‘Bespreekbaar maken van alcoholgebruik van de patiënt’ aan. Dit is een twee uur durende e-learning die bedoeld is voor artsen die in hun praktijk geconfronteerd worden met klachten die door alcoholgebruik kunnen worden veroorzaakt.

Producten en meer informatie

Samen beslissen bij alcoholproblemen

Laagdrempelig overzicht van hulpmiddelen en behandelmogelijkheden bij problematisch alcoholgebruik voor zowel…

Handreiking Implementatie vroegsignalering alcohoproblematiek in ziekenhuizen

Deze handreiking beschrijft de vier stappen om (vroeg)signalering van alcoholproblematiek te…

Factsheet Preventieakkoord Alcohol Werkgroep Tweedelijn

Deze factsheet bevat een update van het project 'Preventieakkoord Alcohol Werkgroep…

Activiteiten update Landelijke Werkgroep Tweede Lijn

Eén van de doelen van de Landelijke Werkgroep Tweede Lijn van…

In de media

Literatuur

  • Biomarkers die duiden op alcoholproblematiek:
    • Cabezas, J., Lucey, M. R., & Bataller, R. (2016). Biomarkers for monitoring alcohol use. Clinical Liver Disease8(3), 59.
    • Gough, G., Heathers, L., Puckett, D., Westerhold, C., Ren, X., Yu, Z., … & Liangpunsakul, S. (2015). The utility of commonly used laboratory tests to screen for excessive alcohol use in clinical practice. Alcoholism: Clinical and Experimental Research39(8), 1493-1500.
  • Publicaties van leden van het SVA:
    • van Loon, M., van Gaalen, A. C., van der Linden, M. C., & Hagestein-De Bruijn, C. (2017). Evaluation of screening and brief intervention for hazardous alcohol use integrated into clinical practice in an inner-city emergency department. European Journal of Emergency Medicine24(3), 224-229.
    • van Loon, M., Van der Mast, R. C., van der Linden, M. C., & van Gaalen, F. A. (2020). Routine alcohol screening in the ED: unscreened patients have an increased risk for hazardous alcohol use. Emergency medicine journal37(4), 206-211.

Heeft u vragen over het (vroeg)signaleren van problematisch alcoholgebruik in de tweede lijn? Neem dan contact met ons op.

Vergroot lettertype
Scroll to Top