. . . Ouderen (55-plussers) en alcoholproblematiek

Chronische alcoholproblematiek ontwikkelt zich langzaam en deze wordt vaak pas op latere leeftijd zichtbaar. Daarnaast verandert het lichaam van ouderen, waardoor ouderen sensitiever worden voor de effecten van alcohol en de tolerantie voor alcohol afneemt. Een zelfde hoeveelheid alcohol pakt voor ouderen anders uit dan voor gezonde volwassenen. Het medicijngebruik neemt toe naarmate mensen ouder worden en alcohol kan de werking van diverse medicatie beïnvloeden. Ook neemt de vrije tijd toe waardoor ook het aantal drinkmomenten voor ouderen toeneemt. Een stevige alcoholgewoonte kan als iemand meer vrije tijd krijgt en de structuur van werk wegvalt (door pensionering) omslaan in problematisch alcoholgebruik of afhankelijkheid.

Wat is alcoholproblematiek?

De alcoholproblematiek die zichtbaar wordt bij ouderen is zeer divers, zoals:

  • De kans op verergeren van de alcoholproblematiek voor ouderen die een stevige alcoholgewoonte hebben ontwikkeld.
  • Het effect op de gezondheid. Er is een relatie tussen overmatig alcoholgebruik en allerlei medische aandoeningen. Bij veel ouderen loopt bijvoorbeeld de slaapkwaliteit terug, alcohol kan hier een versterkend, negatief effect op hebben.
  • Het effect op de mentale gezondheid. Er verandert vaak veel voor ouderen met betrekking tot werk, de ervaren gezondheid, woonsituatie (kinderen het huis uit, partnerverlies, kleiner gaan wonen), sociale contacten en mobiliteit. Een deel van de ouderen is voldoende veerkrachtig om hier mee om te gaan maar bij een deel van de ouderen leidt dit tot gevoelens van eenzaamheid en mentale problemen. Door veel alcohol te gaan drinken als reactie op negatieve gebeurtenissen kan de mentale problematiek verergeren en door alcohol als coping-middel (als een soort zelfmedicatie) te gebruiken neemt het risico op verslaving toe.
  • Alcohol kan de werking van medicatie verstoren.
  • Alcoholgebruik speelt een rol bij valincidenten.
  • Alcoholgebruik kan de kans op huiselijk geweld vergroten.

Wat is het belang van vroegsignalering? 

Vanaf een leeftijd van ongeveer 55 jaar spreken we van ouderen maar er zijn binnen deze groep grote verschillen. Grofweg kunnen we de volgende subgroepen onderscheiden:

  • 55 – 67 jaar: mensen in de ruim 10 laatste werkzame jaren voor het pensioen
  • 65- 74 jaar: mensen in de eerste 10 jaar van het pensioen
  • 75-plussers: oudere gepensioneerden

De eerste leeftijdsgroep is vaak nog zeer vitaal, de tweede groep is redelijk vitaal maar begint al meer gezondheidsklachten te ontwikkelen. Bij beide leeftijdsgroepen verstevigd zich bovendien de drinkgewoonte door toegenomen vrije tijd en een relatief ruimer budget. De laatste leeftijdsgroep krijgt steeds meer te maken met gezondheidsklachten en bij deze groep neemt het aantal ongezonde levensjaren sterk toe.

De groep van 55 – 67 jaar is voor zowel het toeleiden naar behandeling als voor preventie misschien wel het meest relevant. We zien in deze leeftijdsgroep relatief veel alcohol-gerelateerde gezondheidsklachten en problematisch alcoholgebruik. Het is van belang om hier preventief op in te grijpen en waar nodig deze groep tijdig naar behandeling toe te leiden. Ook is het preventief van belang om overmatig alcoholgebruik bij ouderen in de leeftijdsgroep van 55 – 67 jaar te signaleren omdat deze groep dan in de voorbereiding naar hun pensioen al kan werken aan een gezonde levensstijl met een aangepast alcoholgebruik. Herkenning van alcoholproblematiek bij de ouderen is van belang om valincidenten te voorkomen en mentale en gezondheidsklachten niet te verergeren. Ook is er een verband tussen alcoholgebruik en dementie waarbij alcoholgebruik dementieklachten kan versterken. Kortom, de insteek van alcoholpreventie gericht op ouderen is om de kwaliteit van leven te verbeteren.

Hoe kun je alcoholproblematiek herkennen? 

Eerste- en tweedelijnszorg

In de eerste- en tweedelijnszorg zijn overmatige drinkers ‘op leeftijd’ te herkennen aan medische klachten die met het alcoholgebruik te maken kunnen hebben zoals:

  • vermoeidheid;
  • maagdarmstoornissen en aandoeningen van slokdarm, maag, lever en alvleesklier;
  • gewichtsproblemen;
  • tremoren, hartkloppingen, overmatig transpireren;
  • letsels door ongevallen;
  • slapeloosheid, psychosociale klachten, gedragsproblematiek (geweld), problemen op het werk, contacten met de politie, gebruik van drugs;
  • huidafwijkingen (zoals een rood gezicht);
  • seksuele problemen (impotentie);
  • gezinsproblematiek (scheiding);
  • rijden onder invloed;
  • bepaalde vormen van kanker.

Bron: NHG-Zorgmodule Leefstijl Alcohol (volledige tekst) | NHG

Werksituatie

In de werksituatie kunnen alcoholproblemen van oudere werknemers ook gesignaleerd worden. Het veelvuldig bezoeken van borrels, ongeremde alcoholconsumptie, veelvuldig verzuim, een alcoholgeur op het werk of het verwaarlozen van het werk kunnen duiden op alcoholproblematiek. Deze problematiek kan gesignaleerd worden door collega’s, leidinggevenden, de HR-afdeling, de bedrijfsarts of de ARBO-dienst.

Sociale omgeving

Overmatig alcoholgebruik en alcoholproblemen worden vaak het eerst gesignaleerd door de sociale omgeving van de drinker en dan vooral door naasten en vrijwilligers die in aanraking komen met ouderen. De directe sociale omgeving heeft vaak al lang door dat er sprake is van alcoholproblematiek en kan te maken hebben met de negatieve gevolgen van het gebruik. Vrijwilligers en naasten zoals buren of vrienden gaan vaak af op hun intuïtie of het ‘niet-pluis-gevoel’. Signalen die dit gevoel kunnen aanwakkeren zijn:

  • het ruiken van een alcoholgeur bij een bezoek
  • het signaleren van alcoholgebruik op vroege tijdstippen van de dag
  • rijden onder invloed
  • verwaarlozing van het uiterlijk
  • verwaarlozing van het huishouden
  • kwijtraken van de structuur op zijn of haar leven.

Gesprek en interventie

Op hulp zoeken voor alcoholproblemen heerst nog steeds een stigma waardoor de drempel om hulp te zoeken ook voor 55-plussers groot kan zijn. Een open en niet-veroordelend gesprek over het alcoholgebruik kan helpen om het inzicht in de problematiek te vergroten en de drempel om hulp te zoeken te verlagen. Dit gesprek kan aangegaan worden door naasten en vrijwilligers. Ook zorgprofessionals in de eerste en tweede lijn, die alcoholproblematiek signaleren kunnen hierover het gesprek aangaan en de problematiek verder onderzoeken als daar aanleiding toe is. In de werksituatie ligt het bespreekbaar maken van alcoholproblematiek extra gevoelig. De werknemer is vaak zeer terughoudend in het delen van deze privé-gevoelige informatie, omdat deze gevolgen kan hebben voor de arbeidsrelatie. Voor het bespreekbaar maken van alcoholproblematiek in de werksituatie verwijzen we naar de informatie over alcohol en werknemers op deze website.

Motiverend advies en kortdurende interventie

Een motiverend advies en kortdurende interventies kunnen door zorgprofessionals in alle geledingen van de zorg voor ouderen worden ingezet. Onderzoek laat zien dat deze interventies net zo goed werken voor ouderen als voor volwassenen1Anderson, P., Scafato, E. & Galluzzo, L. (2012). Alcohol and older people from a public health perspective. Ann Ist Super Sanita, 48(3), 232-47. Als instrument is hiervoor Moti-55 beschikbaar. Deze wordt nu nog door preventiewerkers van de instellingen voor verslavingszorg wordt gebruikt, maar zal op korte termijn (maart-april 2021) middels een E-learning ook voor zorgprofessionals in de eerste en tweede lijn, en mogelijk ook voor vrijwilligers beschikbaar worden.

In veel gevallen kunnen ouderen ook gestimuleerd worden om deel te nemen aan E-health zelfhulpprogramma’s zoals Minder drinken of de Maxx-app. Voor een deel van de ouderen is deze optie minder geschikt omdat ze over onvoldoende ‘digitale’ vaardigheden beschikken.

De deelname aan acties zoals IkPas kan op een laagdrempelige manier de bewustwording van de alcoholproblematiek vergroten en de eerste stap zijn op weg naar een meer verantwoord alcoholgebruik. IkPas was tot voor kort alleen maar beschikbaar ten tijde van de campagnes Dry January en 40 dagen geen druppel (vastenperiode), maar kan nu ook individueel en in teams gedaan worden op elk gewenst moment in het jaar. Actieve screening van alcoholproblematiek in de eerste- en tweedelijnszorg gericht op de groep 55 – 67 jaar, zou kunnen bijdragen aan de preventie van ernstige alcoholproblematiek op oudere leeftijd.

Producten en meer informatie

Bekijk de interventies speciaal gericht op ouderen.

Heeft u vragen over ouderen en alcoholproblematiek, neem dan contact met ons op.

Vergroot lettertype
Scroll to Top